Ελληνικό Πανεπιστήμιο και Φοιτητικό Κίνημα, από το χθες στο σήμερα του θεσμού, τόμος 1ος: 1837-1909. του Άλκη ΡήγουΤου Τάκη Μαστρογιαννόπουλο,
μέλους της Δημοτικής Κίνησης “ΑΝΩ-ΚΑΤΩ στο Καλαμάκι”.

Κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Παπαζήση ο 1ος τόμος του εξαίρετου βιβλίου του Άλκη Ρήγου για την ιστορία του ελληνικού πανεπιστημίου και του φοιτητικού κινήματος της περιόδου 1837-1909. Τίτλος του βιβλίου Ελληνικό Πανεπιστήμιο και Φοιτητικό Κίνημα, από το χθες στο σήμερα του θεσμού.

Σε μια περίοδο που αμφισβητείται από τους απολογητές του νεοφιλελεύθερου καπιταλισμού -εντός και εκτός της εκπαίδευσης- ο δημόσιος ρόλος του δημόσιου σχολείου και ιδιαίτερα του πανεπιστημίου ο Α. Ρήγος έρχεται να υπενθυμίσει ότι από τότε που ιδρύθηκε, στα 1837, το «Οθώνειο» Πανεπιστήμιο της Αθήνας, το πρώτο ανώτατο εκπαιδευτικό ίδρυμα στη χωρά, το δημόσιο πανεπιστήμιο αποτελεί μέχρι και σήμερα «αναφαίρετο και άρα μη διαπραγματεύσιμο (δημόσιο αγαθό). Μια που στην ιστορική διαδρομή των αιώνων, αποτελεί αδιαπραγμάτευτη πολιτιστική κατάκτηση των ευρωπαϊκών λαών»

Ωστόσο, μια από τις σημαντικές αρετές του βιβλίου -και σ’ αυτές θα επικεντρώσω τις επισημάνσεις μου εδώ- είναι η αναδρομή του στην ιστορία του φοιτητικού κινήματος και ιδιαίτερα στις πιο αγωνιστικές και μαχητικές του στιγμές, άγνωστές οι περισσότερες όχι μόνο στους νέους αλλά και στους παλαιότερους αγωνιστές του κινήματος.

Το ελληνικό φοιτητικό κίνημα έρχεται, όπως αποκαλύπτει σ’ αυτή του τη μελέτη ο Α. Ρήγος, από πολύ μακριά. Η συμμετοχή του στην πολιτική ζωή της χώρας ήταν από την αρχή πλούσια. Το φοιτητικό κίνημα είχε μια έντονη παρουσία τη δεκαετία του 1840 που σφραγίστηκε από το στρατιωτικό επαναστατικό κίνημα της 3ης του Σεπτέμβρη του 1843 -με αποτέλεσμα την παραχώρηση συντάγματος από τη μοναρχία των Βίττελσμπαχ (Wittelsbach)- αλλά βεβαίως και από τα μεγάλα επαναστατικά γεγονότα που τράνταξαν ολόκληρη την Ευρώπη την περίοδο 1848-49.

Ένοπλη φοιτητική Πολιτοφυλακή

Η «Χρυσή Νεολαία», το φοιτητικό κίνημα των επόμενων δεκαετιών, εμφανίσθηκε δυναμικά στην πρωτοπορία του αντιδυναστικού αγώνα. Οι φοιτητικές αλλά και μαθητικές εκδηλώσεις, τον Μάιο του 1859, είχαν έναν έντονο αντιμοναρχικό χαρακτήρα. Δεν ήταν τυχαίο ότι το λεύκωμα με υπογραφές και ύμνους που έφτιαξαν προς τιμή του αγωνιστή του απελευθερωτικού αγώνα Κ. Κανάρη είχε ως προμετωπίδα το άρθρο 107 του Συντάγματος του 1844: «Η τήρησις του παρόντος Συντάγματος αφιερούται εις τον πατριωτισμόν των Ελλήνων». Ο Α. Ρήγος εύστοχα παρατηρεί ότι «Είναι η πρώτη αλλά όχι η τελευταία φορά στη διαδρομή του νεοελληνικού κράτους που το ακροτελεύτιο άρθρο του Συντάγματος -ανεξάρτητα από την αρίθμηση που παίρνει στις διάφορες Συνταγματικές Αναθεωρήσεις- θα αποκτήσει υλική δύναμη από τη δράση του φοιτητικού κινήματος»!

Είναι σχεδόν άγνωστο το γεγονός ότι στην πάλη κατά της μοναρχίας των Βίττελσμπαχ -η οποία οδήγησε στην έξωση του Όθωνα- η Χρυσή Νεολαία, επηρεασμένη από τα ευρωπαϊκά επαναστατικά γεγονότα συγκρότησε στα 1862 ένοπλη Εθνοφυλακή, την περίφημη «Πανεπιστημιακή Φάλαγγα». Η Φάλαγγα -αναφέρει ο Α. Ρήγος- «αποδείχθηκε το ισχυρότερο και το πιο πειθαρχημένο κομμάτι της Εθνοφυλακής. Στην κυριολεξία η μόνη νόμιμη αρχή επιβολής της τάξης στην Αθήνα, όλη τη διάρκεια της μεταπολίτευσης, για κάποιο διάστημα μάλιστα και ως φρουρά της Εθνοσυνέλευσης, ο τηρητής του νοήματος της επαναστατικής πράξης του Οκτωβρίου 1862, ακόμη και με ένοπλα οδοφράγματα απέναντι στις πραξικοπηματικές ενέργειες των αντιμαχόμενων μερίδων της Εθνοσυνέλευσης και κυρίως του Βούλγαρη».

Οι πρώτοι νεκροί

Το φοιτητικό κίνημα πλήρωσε από τα πρώτα του βήματα με αίμα τη συμμετοχή του στους μεγάλους αγώνες για δημοκρατία και μόρφωση. Στα 1878, με αφορμή τον ρωσοτουρκικό πόλεμο, η κυβέρνηση Αλ. Κουμουνδούρου αιματοκύλισε την φοιτητική διαδήλωση στην πλατεία Συντάγματος. Πριν τη δολοφονία του Σ. Πέτρουλα, σχεδόν έναν αιώνα αργότερα, οι φοιτητές της Αθήνας άφησαν εκείνο τον Ιανουάριο του 1878 τους δικούς τους νεκρούς στο πεδίο του αγώνα. Όπως αναφέρει και ο Α. Ρήγος «Για ασήμαντο αφορμή -για άλλη μια φορά στην ιστορία των φοιτητικών κινητοποιήσεων- η αστυνομία αλλά και τμήματα του στρατού επεμβαίνουν βίαια με αποτέλεσμα να σκοτωθούν επτά πολίτες, τέσσερεις από τους οποίους φοιτητές. Όπως ήταν φυσικό ο κόσμος εξαγριωμένος κρατώντας στους ώμους τους νεκρούς του, ζητά εκδίκηση, η φοιτητική περιφρούρηση δεν μπορεί να ελέγξει το μαινόμενο πλήθος που κινείται απειλητικά προς τα ανάκτορα…». Στις συγκρούσεις που ακολούθησαν τρεις ακόμα φοιτητές σκοτώθηκαν και πολλοί τραυματίσθηκαν. Η Κατάσταση Πολιορκίας που κήρυξε η κυβέρνηση δεν εμπόδισε τις φοιτητικές κινητοποιήσεις. «Παρά την απαγόρευση -αναφέρει ο Α. Ρήγος- οι φοιτητές κατορθώνουν να συγκεντρωθούν και πάλι στα Προπύλαια -αυτό τον θρυλικό δημόσιο χώρων των αγώνων τους». Στις συγκρούσεις που ακολούθησαν έξι ακόμα άνθρωποι, ανάμεσα τους και δύο φοιτητές, έχασαν τη ζωή τους. Όσοι πανηγύριζαν ανερυθρίαστα πρόσφατα στη Βουλή για την ψήφιση του νόμου που καταργεί το πανεπιστημιακό άσυλο -από τους συντηρητικούς της Ν. Δημοκρατίας και τους ακροδεξιούς του ΛΑΟΣ μέχρι τους μεταλλαγμένους σοσιαλδημοκράτες του ΠΑΣΟΚ- μια απλή μελέτη της ιστορίας θα τους διδάξει ότι κατακτήσεις που έχουν κερδηθεί με αίμα στους δρόμους δεν καταργούνται με νόμους και μάλιστα σε ένα εκφυλισμένο και χωρίς λαϊκή νομιμοποίηση κοινοβούλιο.

«Νεωτερισμός» η πρόδρομη πολιτική του «εκσυγχρονισμού»

Σημαντικές στιγμές για το πανεπιστήμιο και το φοιτητικό κίνημα είναι τόσο οι προσπάθειες για την ίδρυση φοιτητικών συλλόγων και πανεπιστημιακής Λέσχης όσο και η απαίτηση για την εγγραφή και γυναικών στο πανεπιστήμιο. Στα 1887 η πρώτη αίτηση μιας αποφοίτου του Αρσάκειου για εγγραφή στο πανεπιστήμιο απορρίφθηκε για λόγους ηθικής, αφού θεωρήθηκε ανεπίτρεπτο να συνυπάρχουν στον ίδιο χώρο φοιτητές και φοιτήτριες! Λίγα χρόνια αργότερα όμως, στα 1890, η Ιωάννα Στεφανόπολι, γαλλικής καταγωγής η οποία αποφοίτησε από το 2ο Γυμνάσιο της Αθήνας, έγινε δεκτή στη Φιλοσοφική Σχολή ως «φοιτήτρια», όρο που καθιέρωσε η φεμινίστρια της εποχής Καλιρρόη Παρέν.

Οι «εκσυγχρονιστές» της εποχής -ο Χ. Τρικούπης και η κυβέρνηση του- επιχείρησαν, το καλοκαίρι του 1892, να φέρουν εμπόδια στη δημόσια εκπαίδευση αυξάνοντας τα δίδακτρα στα πανεπιστήμια από σε 10 σε 200 δραχμές και τα τέλη εξέτασης με τον περίφημο νόμο «Περί χαρτοσήμου Πράσινης Σφραγίδος». Πολιτική που προκάλεσε φοιτητικές απεργίες και συλλαλητήρια καθώς και συγκρούσεις με την αστυνομία και τον στρατό. Για πρώτη φορά, μάλιστα, χρησιμοποιήθηκαν και πυροσβεστικές αντλίες. Οι φοιτητικές εφημερίδες έγραφαν τότε «Η παιδεία εν διωγμώ» και «Η ασυλία του Πανεπιστημίου παρεβιάσθη». Ο Α. Ρήγος έχει δίκιο να διαπιστώνει ότι «αν παραβλέψει κανείς το καθαρευουσιάνικο λεκτικό οι τίτλοι έχουν μια εκπλήσσουσα διαχρονικότητα στην ιστορική διαδρομή». Δεν είναι τυχαίο ότι ο ίδιος ο Χ. Τρικούπης -πρωθυπουργός της πρώτης αστικής «εκσυγχρονιστικής» απόπειρας- υποστηρίζοντας την αύξηση των διδάκτρων κατηγορούσε τους αντιπάλους του στη Βουλή ότι αποβλέπουν στην «ματαίωσιν του νεωτερισμού».

Στα 1896 με αφορμή τα περίφημα «Γαλβανικά» -από το όνομα του καθηγητή της Ιατρικής Ι. Γαλβάνη- ξέσπασε μια πραγματική φοιτητική εξέγερση στην οποία συμμετείχαν και οι πέντε πρώτες φοιτήτριες της Ιατρικής. Ο Α. Ρήγος σημειώνει ότι «μια μάλιστα από αυτές -δυστυχώς δεν έχουμε βρει το όνομα της- φαίνεται να παίζει πρωταγωνιστικό ρόλο στις κινητοποιήσεις και να ηγείται των διαδηλώσεων». Ο στρατός και η αστυνομία πολιόρκησαν το κτίριο του πανεπιστημίου αλλά 150 και πάνω φοιτητές, μετά από απόφαση της Συντονιστικής Επιτροπής Αγώνα, «κομίζοντας όπλα και φυσίγγια» κατέλαβαν το πανεπιστήμιο «Η πρώτη και μόνη στην ιστορία του ελληνικού Πανεπιστημίου ένοπλη κατάληψη του Πανεπιστημίου Αθηνών -αναφέρει ο Α. Ρήγος- έχει συντελεσθεί»(!) Η κατάληψη σύντομα πλαισιώθηκε από περίπου 1.000 φοιτητές. Οι καταληψίες εξέδωσαν σε 10.000 αντίτυπα την εφημερίδα Πανεπιστήμιο ενώ στη συγκέντρωση που οργάνωσαν στα Προπύλαια απείλησαν ότι «και εις αστυφύλαξ αν τολμήσει να πατήση το περίβολον, ή το πεζοδρόμιον του Πανεπιστημίου θα φονευθή…».

Φοιτητικό κίνημα και εθνικοί μύθοι

Το εθνικό κίνημα, μέσα σε μια περίοδο έξαρσης των πατριωτικών κηρυγμάτων και του κυρίαρχου πολιτικού μύθου της λεγόμενης Μεγάλης Ιδέας, αλλά και το ανερχόμενο στην ευρωπαϊκή ήπειρο σοσιαλιστικό κίνημα επηρέασαν αυτή την περίοδο το φοιτητικό κίνημα. Αν και κυρίαρχες εθνικιστικές ιδεοληψίες επηρέαζαν ένα τμήμα του φοιτητικού κόσμου, εντούτοις, φοιτητές όπως ο Πλάτων Δρακούλης και ο Σταυρός Καλλέργης άρχισαν να διαδίδουν τις σοσιαλιστικές ιδέες.

Το φοιτητικό κίνημα, όπως και κάθε άλλο κίνημα άλλωστε, δεν κινείται ευθύγραμμα. Στον περιορισμένο χώρο αυτού του άρθρου δεν μπορώ να αναφερθώ αναλυτικά στις έντονες εσωπανεπιστημιακές διαμάχες για την δημοτική γλώσσα που προκάλεσαν η μετάφραση και η εκτύπωση σε βιβλίο με έξοδα της βασίλισσας Όλγας και κυρίως η δημοσίευση στην εφημερίδα Ακρόπολις τον Σεπτέμβριον του 1901, των Ευαγγελίων στη δημοτική, τα περιβόητα «Ευαγγελιακά». Επηρεασμένο από τον κυρίαρχο εθνικό λόγο -ιδιαίτερα μετά την ήττα του ελληνικού στρατού στον ελληνοτούρκικο πόλεμο του 1897 που προκάλεσε μια μεγάλη εθνική και κοινωνική κρίση- ένα σημαντικό τμήμα του φοιτητικού κινήματος υιοθέτησε ένα συντηρητικό-εθνικό λόγο συνδυασμένο όμως με τις αγωνιστικές του παραδόσεις. Για μια ακόμα φορά το φοιτητικό κίνημα συγκρούσθηκε με την αστυνομία και τον στρατό. Στη μαζική λαϊκή συγκέντρωση που οργανώθηκε στις 7 Νοεμβρίου η αστυνομία πυροβόλησε τους διαδηλωτές. Υπολογίζεται ότι 8 με 11 διαδηλωτές σκοτώθηκαν και περίπου 70 τραυματίσθηκαν. Ο Α. Ρήγος εκτιμά ότι την περίοδο αυτή «το φοιτητικό κίνημα παρέμεινε στην πλειονότητα του προσηλωμένο στη Μεγάλη Ιδέα αυτόν τον κυρίαρχο εθνικό πολιτικό μύθο καθαρευουσιάνων και δημοτικιστών».

Το στρατιωτικό κίνημα του «Στρατιωτικού Συνδέσμου» τον Αύγουστο του 1909 επηρέασε με τη σειρά του το φοιτητικό κίνημα. Η Πανεπιστημιακή Ένωσις, ένας φοιτητικός σύνδεσμος που ιδρύθηκε την ίδια χρονιά, υποστήριξε ενεργά το κίνημα και το νέο καθεστώς. Ο Α. Ρήγος, αναφερόμενος στο τέλος αυτής της φάσης του φοιτητικού κινήματος, καταλήγει στο συμπέρασμα ότι με τον τρόπο αυτό έκλεισε «ο κύκλος των έντονων συντηρητικών φοιτητικών και ευρύτερα πανεπιστημιακών κινητοποιήσεων, που με όρους κινήματος συγκλόνισαν την πρώτη δεκαετία του 20ου αιώνα».

Το βιβλίο Ελληνικό Πανεπιστήμιο και Φοιτητικό Κίνημα, από το χθες στο σήμερα του θεσμού, τόμος 1ος από το 1837-1909 του Άλκη Ρήγου, γραμμένο με τον ρέοντα γραπτό λόγο ενός πανεπιστημιακού δασκάλου, δεν αποτελεί απλά μια ιστορική αναδρομή αλλά ένα απαραίτητο εργαλείο, μια συμβολή στη νέα γενιά των φοιτητών και των φοιτητριών -αυτών δηλαδή που σύμφωνα με τον συγγραφέα έχουν λάβει μια «ιδιότυπη εξουσιοδότηση ελπίδας»- ώστε να συνδέσουν με μια κόκκινη κλωστή τις προοδευτικές και επαναστατικές παραδόσεις του μακρινού αλλά και του πρόσφατου παρελθόντος με το μέλλον του φοιτητικού κινήματος και μάλιστα μέσα σε μια εποχή τρομακτικών οικονομικών, κοινωνικών και πολιτικών αλλαγών. Το βιβλίο αυτό είδε το φως της δημοσιότητας την κατάλληλη ώρα.

http://wp.me/pfFy2-1eV

Advertisements